به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و در برخی موارد مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و تحلیل می‌کند.

یازدهمین شماره این مجموعه به معرفی سندی متعلق به دوره معاصر، در اواخر دوره قاجار، اختصاص دارد؛ سندی که با عنوان «نظامنامه مکتب‌خانه‌ها» شناخته می‌شود. این نظامنامه در بیستمین جلسه شورای عالی معارف، مورخ ۲۷ بهمن ۱۳۰۳ هجری شمسی، به تصویب رسید و در سال بعد، در ۲۹ فروردین ۱۳۰۴، بر روی کاغذ رسمی وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه، به خط نستعلیق خوش‌نویسی و ابلاغ شد.

این سند با زبانی ساده و در قالبی منظم و آراسته تنظیم شده است. تا پیش از استقرار مدارس جدید، مکتب‌خانه‌ها مسئولیت تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان را بر عهده داشتند و بخش مهمی از نظام آموزشی سنتی ایران به شمار می‌رفتند.

نخستین گام‌های اصلاح نظام آموزشی در ایران با تشکیل «انجمن معارف» در سال ۱۲۷۵ هجری شمسی برداشته شد. در ادامه، در آبان ۱۲۹۰، «قانون اساسی فرهنگ» در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. در ماده نخست این قانون، مکتب به‌عنوان مؤسسه‌ای برای تربیت اخلاقی، علمی و بدنی کودکان و نوجوانان تعریف شد و در ماده دوم نیز تنظیم برنامه‌های مدارس و مکاتب در صلاحیت وزارت معارف قرار گرفت. همچنین در همان قانون، بر ضرورت گسترش مدارس در شهرها و روستاهای سراسر کشور تأکید شده بود.

در همین چارچوب، وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه در تاریخ ۲۷ بهمن ۱۳۰۳، به‌منظور سامان‌دهی فعالیت مکاتب و جبران فقدان مدارس ابتدایی دولتی و ملی در بسیاری از نقاط کشور، «نظامنامه مکتب» را تصویب کرد. مقصود از این نظامنامه، تنظیم مقررات داخلی مکاتب و ایجاد ضوابط مشخص برای فعالیت آن‌ها بود.

این سند مشتمل بر ۱۲ ماده است و به موضوعاتی چون شرایط مکانی و ساختمانی مکتب، از جمله وسعت، روشنایی، دوری از رطوبت و فاصله داشتن از معابر عمومی، ضوابط تأسیس مکتب و لزوم اخذ مجوز از وزارت معارف می‌پردازد. در این نظامنامه، ویژگی‌های شخصی و علمی مکتب‌دار نیز مشخص شده است؛ از جمله داشتن سواد نوشتاری و مهارت در سیاق، حداقل سن ۳۰ سال، خوش‌رفتاری، ممنوعیت تنبیه بدنی و نداشتن پیشینه محکومیت.

افزون بر این، نظامنامه ظرفیت مکاتب را حداکثر ۳۰ کودک تعیین کرده است تا امکان رسیدگی آموزشی و تربیتی فراهم شود. همچنین مقرر شده بود که مفتشان به‌طور منظم از مکاتب بازدید کنند و بر جنبه‌های آموزشی و وضعیت ظاهری آن‌ها نظارت داشته باشند.

در مواد پایانی این سند، وظیفه آموزگاران به‌عنوان مراقبت و تربیت همه‌جانبه اطفال تصریح شده و در ماده دوازدهم نیز تأکید شده است که این نظامنامه ویژه شهر تهران تدوین شده است.

این سند منبعی مهم برای بررسی تاریخ نهادهای آموزشی در دوره گذار ایران از مکتب‌خانه به مدارس جدید به شمار می‌رود و با شماره ۲۷۸۷۵-۲۹۷ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.